Abstrakt
Adam Mahrburg (1855-1913) bronił na przełomie XIX i XX wieku „filozofii nowokrytycznej”, mającej być połączeniem neokantyzmu, pozytywizmu i ewolucjonizmu. „Nowokrytycyzm” nawiązywał do neokantyzmu F. A. Langego oraz autorów drugiej połowy XIX w., postrzegających filozofię jako krytykę poznania naukowego, a pochodzących zarówno z kręgów neokantowskich, jak i pozytywistycznych. W praktyce nowokrytycyzm służył Mahrburgowi jako narzędzie do walki z residuami metafizyki w nauce oraz z próbami łączenia metafizyki z wiedzą naukową. Stanowisko Mahrburga, żyjącego w epoce neokantyzmu badeńskiego, odwrotu od psychologizmu i filozoficznego naturalizmu, można było uznawać za eklektyczne i epigońskie. Jednocześnie jednak instrumentalizm Mahrburga był równoprawnym głosem w toczącej się na przełomie XIX i XX wieku dyskusji wokół filozofii nauki, a jego eklektyzm nie był mniej konsekwentny od innych konstrukcji pozytywistyczno-kantowskich, takich jak poglądy H. Vaihingera. W dodatku sam Mahrburg miał poczucie aktualności swojej myśli, ponieważ bronił etosu myślenie naukowego przed diagnozami „bankructwa nauki”, wciąż jeszcze pojawiającymi się w ówczesnej literaturze polskiej. Artykuł pokazuje pozytywistyczne uwikłania myśli Mahrburga i specyfikę funkcjonowania jego myśli w epoce, kojarzonej z przełomem antypozytywistycznym.
Bibliografia
Brzozowski S., Probierze, w: idem, Wczesne prace krytyczne, Warszawa 1988, s. 266-275.
Chwal J., Metafilozofia Adama Mahrburga, Warszawa 1998.
Dębicki W. M., Wielkie bankructwo umysłowe: rzecz o nowoczesnym skrajnym sceptycyzmie naukowo-filozoficznym, Warszawa 1895.
Dziedzic A., Filozofia Mariana Massoniusa, [w:] M. Massonius, Wybór pism, Warszawa 2024, s. V-LIV.
Ergetowski R., Zamierzona habilitacja i niedoszły lektorat Adama Mahrburga, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1969, 14/3, s. 501-512.
Gawecki B. J., Polscy pozytywiści, „Studia Philosophiae Christianae” 1966, 2/1, s. 7-27.
Gloger M., Sztuka – społeczeństwo – naród. Poglądy filozoficzno-estetyczne Władysława Mieczysława Kozłowskiego, czyli o długim trwaniu pozytywizmu, „Świat Tekstów. Rocznik Słupski” 2011, 9, s. 281-289.
Hochfeldowa A., Neokantyzm okresu pozytywizmu i jego wpływy w Polsce, [w:] Z historii filozofii pozytywistycznej w Polsce. Ciągłość i przemiany, red. A. Hochfeldowa, B. Skarga, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1972, s. 99–138.
Hochfeldowa A., Adam Mahrburg, [w:] Polska myśl filozoficzna i społeczna, t. 2, red. B. Skarga, Warszawa 1975
Jadczak R., Z pierwszych lat działalności „Przeglądu Filozoficznego”, w: „Edukacja Filozoficzna” 1994, 18, s. 258-264.
Janaszczyk A., Na granicy neokantyzmu. O filozofii Hansa Vaihingera, Gdańsk 2010.
Jeske-Choiński T., Na schyłku wieku. Studyum, Warszawa 1894.
Kierski F., Adam Mahrburg, „Literatura i Sztuka. Dodatek do Dziennika Poznańskiego” 1913, 48, s. 756-767.
Kotowski M., Konwencjonalizm a realizm: Poincaré i Duhem wobec statusu poznawczego nauk przyrodniczych, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria”, 2016, 3, s. 103-118.
Łubnicki N., Poglądy filozoficzne Adama Mahrburga, w: tegoż, Światopoglądy, Warszawa 1973, s. 13-91.
Mahrburg A., Co to jest nauka?, [w:] idem, Pisma filozoficzne, t. II, Warszawa 1914, s. 132-163.
Mahrburg A., Fenomenalizm w: Wielka Encyklopedya Powszechna Ilustrowana, t. 21, Warszawa 1898.
Mahrburg A., Filozofia i metafizyka, [w:] Poradnik dla samouków, cz. IV, Warszawa 1902, s. 109-199.
Mahrburg A., Filozofia spółczesna, [w:] A. Mahrburg, Pisma filozoficzne t. 2, Warszawa 1914, s. 164-205.
Mahrburg A., Humanizm w: Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, t. 29-30, Warszawa 1902.
Mahrburg A., Ideały, [w:] Upominek. Książka zbiorowa na cześć Elizy Orzeszkowej (1866-1891), Kraków 1893, s. 394-398.
Mahrburg A., Logika i teoria poznania, w: Poradnik dla samouków, cz. IV, Warszawa 1902, s. 1-108.
Mahrburg A., Monizm spółczesny i jego echa u nas, [w:] idem, Pisma filozoficzne, t. II, s. 1-73.
Mahrburg A., Pozytywizm w opałach reakcji, „Ogniwo” 1903, 5, s, 107-108.
Mahrburg A., Prospekt. Wydawnictwo „Przeglądu Filozoficznego”. Filozofia nowokrytyczna, „Przegląd Filozoficzny” 1901, 4, s. I-IV.
Mahrburg A., Przedmowa, [w:] E. Boutroux, Pojęcie prawa przyrody w nauce i filozofii współczesnej, przeł. W. Spasowski, Warszawa 1902, s. V-XXXI.
Mahrburg A., Przedmowa, [w:] T. Ziehen, Zasady psychologii fizyologicznej w 15 wykładach, Warszawa 1900, s. I-XXII.
Mahrburg A., Psychologia spółczesna i jej stanowisko w systemie wiedzy, [w:] idem, Pisma filozoficzne, t. II, Warszawa 1914, s. 74-114.
Mahrburg A., Spirytyzm jako fakt i jako doktryna „Świat” 1899, 2, s. 232-234, 251-252, 276, 278-279, 291-294, 326-328, 346-347.
Mahrburg A., Teoria celowości ze stanowiska naukowego, [w:] A. Mahrburg, Pisma filozoficzne, t. 1, Warszawa 1914, s. 1-208.
Mahrburg A., Trzy systemy, „Ogniwo” 1903, 1, s. 4-5
Mahrburg A., W sprawie naukowości metafizyki, [w:] idem, Pisma filozoficzne, Warszawa 1914, t. 2, s. 206-269.
Massonius M. (red.), Filozofia nowokrytyczna, Warszawa 1905.
Massonius M., Mahrburg jako uczony „Przegląd Filozoficzny” 1914, 1, s. 76-83.
Noras A., Historia neokantyzmu, Katowice 2012.
Nowaczyński A., Diatryba o „Książce” pana Mahrburga, „Głos” 1904, 48, s. 746-748.
Sobieraj T., Filozofia – nauka – filozofia przyrody w: Pozytywizmy u progu XX wieku. Antologia publicystyki społeczno-kulturalnej i filozoficznej, wyb. i oprac. M. Barańska, M. Gloger, T. Sobieraj, Warszawa 2018, s. 20-41.
Spasowski W., Adam Mahrburg i jego poglądy na naukę i filozofię. Analiza porównawcza, Warszawa 1913.
Tatarkiewicz W., Zapiski do autobiografi, w: T. Tatarkiewicz, W. Tatarkiewicz, Wspomnienia, Warszawa 1979.
Weryho W., Słowo wstępne, „Przegląd Filozoficzny” 1897/1898, 1, s. I-VII.