Abstract
At the turn of the 19th and 20th centuries, Adam Mahrburg (1855-1913) defended the „neocriticism” which was supposed to be a combination of neo-Kantianism, positivism, and evolutionism. „Neocriticism” referred to the neo-Kantianism of F. A. Lange and authors of the second half of the 19th century who viewed philosophy as a critique of scientific cognition and who came from both neo-Kantian and positivist circles. In fact, „neocriticism” served Mahrburg as a tool to combat the residues of metaphysics in science and attempts to combine metaphysics with scientific knowledge. Mahrburg's position in the era of Baden School of neo-Kantianism, a departure from psychologism and philosophical naturalism, could be considered eclectic and epigonic. At the same time, however, Mahrburg's instrumentalism was an equal voice in the discussion on the philosophy of science that took place at the turn of the 19th and 20th centuries, and his eclecticism was no less consistent than other positivist-Kantian constructions, such as the views of H. Vaihinger. In addition, Mahrburg himself felt that his ideas were relevant, as he defended the ethos of scientific thinking against diagnoses of the „bankruptcy of science” that were still appearing in Polish literature at the time. The article shows the positivist entanglements of Mahrburg's thought and the specificity of its functioning in an era associated with the anti-positivist turn.
References
Brzozowski S., Probierze, w: idem, Wczesne prace krytyczne, Warszawa 1988, s. 266-275.
Chwal J., Metafilozofia Adama Mahrburga, Warszawa 1998.
Dębicki W. M., Wielkie bankructwo umysłowe: rzecz o nowoczesnym skrajnym sceptycyzmie naukowo-filozoficznym, Warszawa 1895.
Dziedzic A., Filozofia Mariana Massoniusa, [w:] M. Massonius, Wybór pism, Warszawa 2024, s. V-LIV.
Ergetowski R., Zamierzona habilitacja i niedoszły lektorat Adama Mahrburga, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1969, 14/3, s. 501-512.
Gawecki B. J., Polscy pozytywiści, „Studia Philosophiae Christianae” 1966, 2/1, s. 7-27.
Gloger M., Sztuka – społeczeństwo – naród. Poglądy filozoficzno-estetyczne Władysława Mieczysława Kozłowskiego, czyli o długim trwaniu pozytywizmu, „Świat Tekstów. Rocznik Słupski” 2011, 9, s. 281-289.
Hochfeldowa A., Neokantyzm okresu pozytywizmu i jego wpływy w Polsce, [w:] Z historii filozofii pozytywistycznej w Polsce. Ciągłość i przemiany, red. A. Hochfeldowa, B. Skarga, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1972, s. 99–138.
Hochfeldowa A., Adam Mahrburg, [w:] Polska myśl filozoficzna i społeczna, t. 2, red. B. Skarga, Warszawa 1975
Jadczak R., Z pierwszych lat działalności „Przeglądu Filozoficznego”, w: „Edukacja Filozoficzna” 1994, 18, s. 258-264.
Janaszczyk A., Na granicy neokantyzmu. O filozofii Hansa Vaihingera, Gdańsk 2010.
Jeske-Choiński T., Na schyłku wieku. Studyum, Warszawa 1894.
Kierski F., Adam Mahrburg, „Literatura i Sztuka. Dodatek do Dziennika Poznańskiego” 1913, 48, s. 756-767.
Kotowski M., Konwencjonalizm a realizm: Poincaré i Duhem wobec statusu poznawczego nauk przyrodniczych, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria”, 2016, 3, s. 103-118.
Łubnicki N., Poglądy filozoficzne Adama Mahrburga, w: tegoż, Światopoglądy, Warszawa 1973, s. 13-91.
Mahrburg A., Co to jest nauka?, [w:] idem, Pisma filozoficzne, t. II, Warszawa 1914, s. 132-163.
Mahrburg A., Fenomenalizm w: Wielka Encyklopedya Powszechna Ilustrowana, t. 21, Warszawa 1898.
Mahrburg A., Filozofia i metafizyka, [w:] Poradnik dla samouków, cz. IV, Warszawa 1902, s. 109-199.
Mahrburg A., Filozofia spółczesna, [w:] A. Mahrburg, Pisma filozoficzne t. 2, Warszawa 1914, s. 164-205.
Mahrburg A., Humanizm w: Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, t. 29-30, Warszawa 1902.
Mahrburg A., Ideały, [w:] Upominek. Książka zbiorowa na cześć Elizy Orzeszkowej (1866-1891), Kraków 1893, s. 394-398.
Mahrburg A., Logika i teoria poznania, w: Poradnik dla samouków, cz. IV, Warszawa 1902, s. 1-108.
Mahrburg A., Monizm spółczesny i jego echa u nas, [w:] idem, Pisma filozoficzne, t. II, s. 1-73.
Mahrburg A., Pozytywizm w opałach reakcji, „Ogniwo” 1903, 5, s, 107-108.
Mahrburg A., Prospekt. Wydawnictwo „Przeglądu Filozoficznego”. Filozofia nowokrytyczna, „Przegląd Filozoficzny” 1901, 4, s. I-IV.
Mahrburg A., Przedmowa, [w:] E. Boutroux, Pojęcie prawa przyrody w nauce i filozofii współczesnej, przeł. W. Spasowski, Warszawa 1902, s. V-XXXI.
Mahrburg A., Przedmowa, [w:] T. Ziehen, Zasady psychologii fizyologicznej w 15 wykładach, Warszawa 1900, s. I-XXII.
Mahrburg A., Psychologia spółczesna i jej stanowisko w systemie wiedzy, [w:] idem, Pisma filozoficzne, t. II, Warszawa 1914, s. 74-114.
Mahrburg A., Spirytyzm jako fakt i jako doktryna „Świat” 1899, 2, s. 232-234, 251-252, 276, 278-279, 291-294, 326-328, 346-347.
Mahrburg A., Teoria celowości ze stanowiska naukowego, [w:] A. Mahrburg, Pisma filozoficzne, t. 1, Warszawa 1914, s. 1-208.
Mahrburg A., Trzy systemy, „Ogniwo” 1903, 1, s. 4-5
Mahrburg A., W sprawie naukowości metafizyki, [w:] idem, Pisma filozoficzne, Warszawa 1914, t. 2, s. 206-269.
Massonius M. (red.), Filozofia nowokrytyczna, Warszawa 1905.
Massonius M., Mahrburg jako uczony „Przegląd Filozoficzny” 1914, 1, s. 76-83.
Noras A., Historia neokantyzmu, Katowice 2012.
Nowaczyński A., Diatryba o „Książce” pana Mahrburga, „Głos” 1904, 48, s. 746-748.
Sobieraj T., Filozofia – nauka – filozofia przyrody w: Pozytywizmy u progu XX wieku. Antologia publicystyki społeczno-kulturalnej i filozoficznej, wyb. i oprac. M. Barańska, M. Gloger, T. Sobieraj, Warszawa 2018, s. 20-41.
Spasowski W., Adam Mahrburg i jego poglądy na naukę i filozofię. Analiza porównawcza, Warszawa 1913.
Tatarkiewicz W., Zapiski do autobiografi, w: T. Tatarkiewicz, W. Tatarkiewicz, Wspomnienia, Warszawa 1979.
Weryho W., Słowo wstępne, „Przegląd Filozoficzny” 1897/1898, 1, s. I-VII.