Słowa kluczowe
Piwo w starożytności, wino, wino jęczmienne, literatura grecka, literatura rzymska, warzenie piwa, właściwości napoju.
Jak cytować
Duszyński, Wojciech. 2025. „‘Wino Z jęczmienia’ – właściwości Piwa Antycznego W świetle Literatury Greckiej I Rzymskiej”. In Gremium. Studia Nad Historią, Kulturą I Polityką, nr 18 (luty), 19-34. https://doi.org/10.61826/ig.vi18.460.
Abstrakt
Celem artykułu jest refleksja nad postrzeganiem piwa przez Greków i Rzymian. Dominujący obecnie pogląd, o ich zdecydowanie negatywnym stosunku do tego napoju alkoholowego, wydaje się bowiem wymagać pewnej korekty. Świadczą o tym, przywołane w tekście, wzmianki źródłowe pozytywnie oceniające napój. Przedmiotem szczególnej uwagi stają się komentarze autorów antycznych odnoszące się w jakiś sposób do wrażeń zmysłowych, których miały dostarczać antyczne piwa. Zostają one odniesione do współczesnej wiedzy o procesie warzenia napoju i jego naukowych (biochemicznych) uwarunkowaniach. W oparciu o tę analizę, autor artykułu stawia tezę, że antyczne piwa mogły przypominać pod pewnymi względami wina gronowe (owocowe). Znajduje to zresztą odzwierciedlenie w starożytnej literaturze, gdzie niejednokrotnie pojawia się termin ‘wino jęczmienne’ (gr. οἶνος κρίθινος). Zatem negatywne oceny piwa w źródłach grecko-rzymskich (na które również niejednokrotnie napotykamy), wydają się w znacznej mierze wynikać z przyjętej przez nie optyki warstw wyższych społeczeństwa. Nie bez znaczenia jest również znaczna złożoność technologiczna procesu warzenia napoju, która stwarzała duże ryzyko wystąpienia wad w końcowym produkcie. Statystycznie częste mogło być zatem zestawianie ‘zepsutego’ piwa z ‘dobrym’ winem (znacznie prostszym w produkcji). Taka sytuacja musiała zaś wpływać na opinie o obu napojach.
Bibliografia
Źródła:
Diokletians Preisedikt, wyd. S. Lauffer, Berlin 1971.
Diodor Sycylijski, Biblioteka Historyczna: Bibliothèque historique, vol. I, wyd. Y. Vernière, Paris 1993; vol. III wyd. B. Bommelaer, Paris 2002.
Dionizjusz z Halikarnasu, Starożytności rzymskie: The Roman Antiquities of Dionysius Halicarnassus, vol. VII, London-Cambridge MA 1950.
Galen, O właściwościach medykamentów niezłożonych [w:] Claudii Galeni opera omnia, vol. XI, wyd. C. G. Kuhn, Lipsiae 1827.
Herodot, Dzieje: Histories, wyd. A. D. Godley, Cambridge MA, 1920.
Ksenofont, Anabasis [w:] Xenophontis Opera Omnia, vol. III, wyd. E. C. Marchant, Oxford 1904.
Papyros Ebers: Das älteste Buch über Heilkunde, wyd. H. Joachim, Berlin - Boston 2019.
P. Fayum: B. P. Greenfell, A. S. Hunt, D.G. Hogarth, Fayûm towns and their papyri, London 1900.
P. Michigan: A. E. R. Boak, Michigan Papyri, vol II. Papyri from Tebtunis, Ann Arbor 1933.
Pliniusz Starszy, Historia Naturalna, t. III: ks. XII-XIX, wyd. I. Mikołajczyk, Toruń 2022.
Rocznik Statystyczny RP, red. D. Skorut, Warszawa 2022.
Strabon, Geografia: Strabons Geographika, t. 4, wyd. H. Radt, Göttingen 2005.
Tabulae Vindolandense III, wyd. A. K. Bowman, J. D. Thomas, London 2003,
Teofrast, Historia roślin: Theophrastus, Enquiry into Plants, vol I-II, wyd. A. Hort, London - Cambridge MA 1961.
Teofrast, Przyczyny powstawania i rozwoju roślin: Theophrastus, De causis plantarum, vol I-III, wyd. B. Einarson, G. K. K. Link, London - Cambridge MA 1976-1990.
(pseudo)Zosimos z Panopolis [w:] Collection des anciens alchimistes grecs, vol. 2, red. M. Berthelot, Ch. E. Ruelle, Paris 1887.
Słowniki:
Słownik Wyrazów Obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1971.
The Greek–English Lexicon, red. Henry. G. Liddel et al., Oxford 1940.
Totius Latinitatis Lexicon, red. E. Forcellini, Pratii 1844.
Opracowania:
J. Auberger, S. Goupil, Les ‘mangeurs de cereales’ et les autres, „Phoenix” 2010, t. 64, s. 52-79.
K. Behre, The history of beer additives in Europe – a review, „Vegetation History and Archaeobatany” 1999, t. 8, s. 35-48.
R. J. Braidwood et al., Did Man Once Live by Beer Alone?, „American Anthropologist” 1953, t. 55, s. 515-526.
K. M. Ciałowicz, Excavations at the Western Kom at Tell el-Farkha 1998-2003(Nile Delta, Egypt), [w:] Recherches archeologiques de 1999-2003, red. W. Blajer, J. Poleski, Kraków 2006, s. 334-353.
S. Delwen, Investigation of Ancient Egyptian Baking and Brewing Methods by Correlative Microscopy, „Science” 1996, t. 273, s. 488-490.
S. Delwen, Beer [w:] The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, red. D. B. Redford, t. I, Oxford 2001, s. 171-172.
O. Dietrich, M. Heun, M. Notroff, K. Schmidt, M. Zarnkow, The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities. New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey, „Antiquity” 86 (2012), s. 674–695.
S. Dryja, S. Stanisławski, 2018, Mała encyklopedia piwowarska Krakowa i Kazimierza w wieku XVI i pierwszej połowie wieku XVII: studia z dziejów piwowarstwa Krakowa i Kazimierza z uwzględnieniem problematyki Kleparza i przedmieść, Kraków 2018.
I. Gately, Kulturowa historia alkoholu, Warszawa 2011.
W. Helck, Das Bier im Älten Agypten, Berlin 1971.
I. Hornsey A History of Beer and Brewing, Cambridge 1997.
M. Jackson, Beer, London 2007.
S. Katz, F. Maytag, M. Civil, Brewing an Ancient Beer, „Archaeology” 1991, t. 44, s. 24-33.
M. Kokoszko, K. Jagusiak, Z. Rzeźnicka, Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), cz. I: Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), Łódź 2014.
P. Komar, Ancient Lesbian Wine, Similar to Modern Madeira?, „Eos” 2022, t. 109, s. 251-258.
J. L. Legras, D. Merdinoglu, J. M. Cornuet, F. Karst, Bread, beer and wine: Saccharomyces cerevisiae diversity reflects human history, „Molecular Ecolology” 2007, t. 16(10), s. 2091-2102.
P. McGovern, Uncorking the Past. The Quest for Beer, Wine and Other Alcoholic Beverages, Berkeley 2009.
M. Mertens, wstęp i komentarz [w:] Zosime de Panopolis - Mémoires authentiques (Les Alchimistes grecs. t. IV, cz. 1), wyd. M. Mertens, Paris 1995.
R. H. Michel, P. McGovern, The First Wine & Beer. Chemical Detection of Ancient Fermented Beverages, „Analytical Chemistry” 1993. t. 65, s. 408-413.
P. van Minnen, Dietary Hellenization or Ecological Transformation? Beer, Wine and Oil in Later Roman Egypt, [w:] Atti del XXII Congresso Internazionale di Papirologia, red. I. Andorlini, G. Bastiani, M. Manfredi, G. Menci, Firenze 2001, s. 1265-1280.
M. Nelson, The Barbarian’s Beverage: A History of Beer in Ancient Europe, London–New York 2005.
M. Nelson, Did Ancient Greek Drink Beer?, „Phoenix” 2014, t. 68, s. 27-46.
M. Rinella, Pharmakon. Plato, Drug Culture, and Identity in Ancient Athens, Lanham 2010.
J. Rodzińska – Nowak, Napoje alkoholowe mieszkańców Barbaricum, [w:] Studia Barbarica. Profesorowi Andrzejowi Kokowskiemu w 65. Rocznicę Urodzin, red. B. Niezabitowska-Wiśniewska, P. Łuczkiewicz, S. Sadowski, M. Stasiak-Cyran, M. Erdrich, Lublin 2018, s. 580-589.
W. Rollig, Das Bier im alten Mesopotamien, Berlin 1970.
G. K. Sams, Gordion: Exploration over a Century, [w:] The Archaeology of Midas and the Phrygians, red. L. Kealhofer, Philadelphia 2005, s. 10-21.
R. Taubenschlag, The Law of Greco-Roman Egypt in the Light of the Papyri, Warszawa 1955.
J. Whitehead, The Brewing of Etruscan Beer, „Etruscan News” 15 (2014), s. 14.
Diokletians Preisedikt, wyd. S. Lauffer, Berlin 1971.
Diodor Sycylijski, Biblioteka Historyczna: Bibliothèque historique, vol. I, wyd. Y. Vernière, Paris 1993; vol. III wyd. B. Bommelaer, Paris 2002.
Dionizjusz z Halikarnasu, Starożytności rzymskie: The Roman Antiquities of Dionysius Halicarnassus, vol. VII, London-Cambridge MA 1950.
Galen, O właściwościach medykamentów niezłożonych [w:] Claudii Galeni opera omnia, vol. XI, wyd. C. G. Kuhn, Lipsiae 1827.
Herodot, Dzieje: Histories, wyd. A. D. Godley, Cambridge MA, 1920.
Ksenofont, Anabasis [w:] Xenophontis Opera Omnia, vol. III, wyd. E. C. Marchant, Oxford 1904.
Papyros Ebers: Das älteste Buch über Heilkunde, wyd. H. Joachim, Berlin - Boston 2019.
P. Fayum: B. P. Greenfell, A. S. Hunt, D.G. Hogarth, Fayûm towns and their papyri, London 1900.
P. Michigan: A. E. R. Boak, Michigan Papyri, vol II. Papyri from Tebtunis, Ann Arbor 1933.
Pliniusz Starszy, Historia Naturalna, t. III: ks. XII-XIX, wyd. I. Mikołajczyk, Toruń 2022.
Rocznik Statystyczny RP, red. D. Skorut, Warszawa 2022.
Strabon, Geografia: Strabons Geographika, t. 4, wyd. H. Radt, Göttingen 2005.
Tabulae Vindolandense III, wyd. A. K. Bowman, J. D. Thomas, London 2003,
Teofrast, Historia roślin: Theophrastus, Enquiry into Plants, vol I-II, wyd. A. Hort, London - Cambridge MA 1961.
Teofrast, Przyczyny powstawania i rozwoju roślin: Theophrastus, De causis plantarum, vol I-III, wyd. B. Einarson, G. K. K. Link, London - Cambridge MA 1976-1990.
(pseudo)Zosimos z Panopolis [w:] Collection des anciens alchimistes grecs, vol. 2, red. M. Berthelot, Ch. E. Ruelle, Paris 1887.
Słowniki:
Słownik Wyrazów Obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1971.
The Greek–English Lexicon, red. Henry. G. Liddel et al., Oxford 1940.
Totius Latinitatis Lexicon, red. E. Forcellini, Pratii 1844.
Opracowania:
J. Auberger, S. Goupil, Les ‘mangeurs de cereales’ et les autres, „Phoenix” 2010, t. 64, s. 52-79.
K. Behre, The history of beer additives in Europe – a review, „Vegetation History and Archaeobatany” 1999, t. 8, s. 35-48.
R. J. Braidwood et al., Did Man Once Live by Beer Alone?, „American Anthropologist” 1953, t. 55, s. 515-526.
K. M. Ciałowicz, Excavations at the Western Kom at Tell el-Farkha 1998-2003(Nile Delta, Egypt), [w:] Recherches archeologiques de 1999-2003, red. W. Blajer, J. Poleski, Kraków 2006, s. 334-353.
S. Delwen, Investigation of Ancient Egyptian Baking and Brewing Methods by Correlative Microscopy, „Science” 1996, t. 273, s. 488-490.
S. Delwen, Beer [w:] The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt, red. D. B. Redford, t. I, Oxford 2001, s. 171-172.
O. Dietrich, M. Heun, M. Notroff, K. Schmidt, M. Zarnkow, The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities. New evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey, „Antiquity” 86 (2012), s. 674–695.
S. Dryja, S. Stanisławski, 2018, Mała encyklopedia piwowarska Krakowa i Kazimierza w wieku XVI i pierwszej połowie wieku XVII: studia z dziejów piwowarstwa Krakowa i Kazimierza z uwzględnieniem problematyki Kleparza i przedmieść, Kraków 2018.
I. Gately, Kulturowa historia alkoholu, Warszawa 2011.
W. Helck, Das Bier im Älten Agypten, Berlin 1971.
I. Hornsey A History of Beer and Brewing, Cambridge 1997.
M. Jackson, Beer, London 2007.
S. Katz, F. Maytag, M. Civil, Brewing an Ancient Beer, „Archaeology” 1991, t. 44, s. 24-33.
M. Kokoszko, K. Jagusiak, Z. Rzeźnicka, Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), cz. I: Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum (II-VII w.), Łódź 2014.
P. Komar, Ancient Lesbian Wine, Similar to Modern Madeira?, „Eos” 2022, t. 109, s. 251-258.
J. L. Legras, D. Merdinoglu, J. M. Cornuet, F. Karst, Bread, beer and wine: Saccharomyces cerevisiae diversity reflects human history, „Molecular Ecolology” 2007, t. 16(10), s. 2091-2102.
P. McGovern, Uncorking the Past. The Quest for Beer, Wine and Other Alcoholic Beverages, Berkeley 2009.
M. Mertens, wstęp i komentarz [w:] Zosime de Panopolis - Mémoires authentiques (Les Alchimistes grecs. t. IV, cz. 1), wyd. M. Mertens, Paris 1995.
R. H. Michel, P. McGovern, The First Wine & Beer. Chemical Detection of Ancient Fermented Beverages, „Analytical Chemistry” 1993. t. 65, s. 408-413.
P. van Minnen, Dietary Hellenization or Ecological Transformation? Beer, Wine and Oil in Later Roman Egypt, [w:] Atti del XXII Congresso Internazionale di Papirologia, red. I. Andorlini, G. Bastiani, M. Manfredi, G. Menci, Firenze 2001, s. 1265-1280.
M. Nelson, The Barbarian’s Beverage: A History of Beer in Ancient Europe, London–New York 2005.
M. Nelson, Did Ancient Greek Drink Beer?, „Phoenix” 2014, t. 68, s. 27-46.
M. Rinella, Pharmakon. Plato, Drug Culture, and Identity in Ancient Athens, Lanham 2010.
J. Rodzińska – Nowak, Napoje alkoholowe mieszkańców Barbaricum, [w:] Studia Barbarica. Profesorowi Andrzejowi Kokowskiemu w 65. Rocznicę Urodzin, red. B. Niezabitowska-Wiśniewska, P. Łuczkiewicz, S. Sadowski, M. Stasiak-Cyran, M. Erdrich, Lublin 2018, s. 580-589.
W. Rollig, Das Bier im alten Mesopotamien, Berlin 1970.
G. K. Sams, Gordion: Exploration over a Century, [w:] The Archaeology of Midas and the Phrygians, red. L. Kealhofer, Philadelphia 2005, s. 10-21.
R. Taubenschlag, The Law of Greco-Roman Egypt in the Light of the Papyri, Warszawa 1955.
J. Whitehead, The Brewing of Etruscan Beer, „Etruscan News” 15 (2014), s. 14.