Abstract
This article presents the state of preservation and attempts to reconstruction the partially lost work written by Eusebius of Caesarea (d. 339), titled Quaestiones evangelicae. The manuscript tradition of the fragments, attested in Greek and Oriental sources, is thoroughly discussed, together with literature on the subject dating back to the 16th century. Despite several centuries of research, there is still no critical edition of all the surviving testimonies. Particularly interesting in this context seems to be the letter written by Latino Latini in 1563, testifying to the then found codex with the text of the Quaestiones. Unfortunately, the codex disappeared under unknown circumstances and its last owner, G. Sirleto, failed to publish it.
References
Agati Maria L., Canart Paul, I manoscritti grammaticali greci del card. Guglielmo Sirleto (1514-1585) (Studi e testi 551), Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 2022.
Assemanus Josephus Simonius, Bibliotheca Orientalis Clementino-Vaticana, tomi tertii pars prima: De Scriptoribus Syris Nestorianis, Romae: Typis Congregationis de Propaganda Fide, MDCCXXV.
Baumstark Anton, Syrische Fragmente von Eusebios’ Περὶ διαφονίας εὐαγγελίων, „Oriens Christianus” 1 (1901), 378-382.
Beyer Gerhard, Die evangelischen Fragen und Lösungen des Eusebius in jakobitischer Überlieferung und deren nestorianischen Parallelen, „Oriens Christianus” 12-14 (1922-1924), 30-70.
Boor Carolus de, Georgii monachi chronicon, Lipsiae: Teubner, 1904.
Brooks Ernest W., A Collection of Letters of Severus of Antioch: From Numerous Syriac Manuscript (Patrologia Orientalis, 14), Paris: Firmin-Didot, 1920.
Buonocore Marco, Bibliografia dei fondi manoscritti della Biblioteca Vaticana (1968-1980), I (Studi e testi, 318), Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1986.
Bussiéres Marie-Pierre (éd.), La littérature des questions et réponses dans l’Antiquté profane et chrétienne: de l’enseignement à l’exégèse (Instrumenta Patristica et Mediaevalia, 64), Turnhout: Brepols, 2013.
Canart Paul, Peri Vittorio, Sussidi bibliografici per i manoscritti greci della Biblioteca Vaticana (Studi e testi, 261), Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1970.
Catalogue of Additions to the Manuscripts in the British Museum in the year MDCCCXLI-MDCCCXLV, London: printed by Order of the Trustees, MDCCCL.
Caubet Iturbe Francisco J., La cadena arabe del evangelio de san Mateo. I: Testo (Studi e testi, 254), Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1969.
Caveus Guilielmus, Scriptorum ecclesiasticorum Historia literaria a Christo Nato, usque ad Saeculum XIV, volumen I, Oxonii: apud Josephum Pote, 1740.
Christ Karl, Zur Geschichte der griechischen Handschriften der Palatina, „Zentralblatt für Bibliothekswesen” 36 (1919), 49-66.
Combefis François, S. patris nostri Asterii Amaseae episcopi aliorumque plurimorum dissertissimorumque ecclesiae Graecae patrum ac tractatum lectae novae eruditissimaeque, cum pari pietate Orationes et Homiliae: in Dominicas praesertim, sanctissimaeque Dei Genitricis solennitates, Parisiis: sumptibus Antonii Bertier, MDCXLVIII.
Corderius Balthasar, Catena patrum Graecorum in s. Ioannem ex antiquissimo graeco codice ms. nunc primum in lucem edita, Antverpiae: ex officina Plantiniana Balthasare Moreti, MDCXXX.
Corderius Balthasar, Catena sexaginta quinque Graecorum patrum in s. Lucam, Antverpiae: ex officina Plantiniana, MDCXXVIII.
Cosenza Mario E., Biographica and Bibliographical Dictionary of Italian Humanists and of the World of Classical Scholarship in Italy, University of Michigan, 1954.
Cramer John Anthony, Catenae Graecorum Patrum in Novum Testamentum, tomus I. In Evangelia s.Matthaei et s. Marci, Oxonii: ex typographo academico, MDCCCXLIV.
Cramer John Anthony, Catenae Graecorum Patrum in Novum Testamentum, tomus II. In Evangelia s. Lucae et s. Joanni, Oxonii: ex typographo academico, MDCCCXLIV.
D’Aiuto Francesco, Morello Giovanni, Ambrogio Piazzoni, a cura di, I Vangeli dei Popoli. La Parola e L’immagine del Cristo nelle culture e nella storia, Roma: Biblioteca Apostolica Vaticana, 2000.
D’Ansse de Villoison Johannes Baptista Caspar, Anecdota Graeca e Regia Parisiensi, et e Veneta S. Marci Bibliothecis depromta, tomus secundus, Venetiis: Typis et Sumptibus Fratrum Coleti, MDCCLXXXI.
De Montfaucon Bernardus, Bibliotheca Bibliothecarum Manuscriptorum Nova, tomus II, Parisiis: apud Briasson, MDCCXXXIX.
Dunlop Gibson Margaret, The Commentaries of Ishoʽdad of Merv, volume 1: Translation (Horae Semiticae, 5), Cambridge: Cambridge UP, 1911.
Eusebius of Caesarea, Gospel Problems and Solutions. Quaestiones ad Stephanum et Marinum (CPG 3470), edited by Roger Pearse, translated by David J.D. Miller (Greek, Latin), Adam C. McCollum (Syriac, Arabic), Carol Downer (Coptic) (Ancient Texts in Translation, 1), Ipswich: Chieftain Publishing, 2010.
Farmer William R., The Last Twelve Verses of Mark (Society for New Testament Studies, Monograph Series, 25), Cambridge: Cambridge UP, 1974.
Hansen Günther Christian, Sokrates. Kirchengeschichte (Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten Jahrhunderte, N.F. 1), Berlin: Walter de Gruyter, 1995.
Heikel Ivar A., Eusebius Werke, 6: Die Demonstratio evangelica (Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten Jahrunderte, 23), Leipzig: Hinrichs, 1913.
Joret Charles, D’Ansse de Villoison et l’hellénisme en France pendant le dernier tiers du XVIIIe siècle, Paris: H. Champion, 1910.
Lagarde Paul de, Catenae in Evangelia Aegyptiacae quae supersunt, Gottingae: in aedibus Dieterichanis Arnoldi Hoyer, 1886.
Lamb William R.S., The Catena in Marcum. A Byzantine Anthology of Early Commentary on Mark (Texts and Editions for New Testament Study, 6), Leiden-Boston: Brill, 2012.
Latinius Latinus, Epistolae, conjecturae, et observationes sacra, profanaque eruditione ornatae, tomus secundus, Witerbii: ex Typographia Brancatia apud Petrum Martinellum, MDCLXVII.
Mai Angelo, Bibliotheca Nova Patrum, tomus quartus, Romae: Typis Sacri Consilii Propagando Christiano Nomini, MDCCCXLVII.
Mai Angelo, Scriptorum veterum nova collectio e Vaticanis codicibus edita, tomus I, Romae: in Collegio Urbano apud Burliaeum, MDCCCXXV.
Mango Cyril A., Nikephoros Patriarch of Constantinople, Short History (CSHB, Series Washingtonensis, 13), Washington, D.C.: Dumbarton Oaks, 1990.
Matthaei Christian Frederick, Anecdota Graeca, volumen II, Mosquae: Typis Universitatis Caeruleo Mosquensis, 1775.
Munitz Joseph A., Richard Marcel, Anastasii Sinaitae Quaestiones et responsiones (Corpus Christianorum Series Graeca, 59), Turnhout: Brepols, 2006.
Perrone Lorenzo, Le Quaestiones evangelicae di Eusebio di Cesarea. Alle origini di un genere letterario, „Annali di storia dell’ esegesi” 7 (1990), 417-435.
Possinus Petrus, Catena Patrum Graecorum in Evangelium secundum Marcum collectore atque interprete Petro Possino, Societatis Jesu Presbytero, Romae: Typis Barberinis, MDCLXXIII.
Possinus Petrus, Catena Patrum Graecorum in Sanctum Iesu Christi Evangelium secundum Matthaeum interprete Petro Possino, Societatis Jesu w: Symbolarum in Matthaeum tomus alte, Tolosae: Ioannes Boude, MDCXLVII.
Ross James B., Venetian Schools and Teachers Fourteenth to Early Sixteenth Century: A Survey and Study of Giovanni Battista Egnazio, „Rennaissance Quarterly” 29 (1976), 521-566.
Spannet Michel, Recherches sur les écrits d’Eustathe d’Antioche avec une édition nouvelle des fragments dogmatiques et éxegetiques, Lille: Économat, 1948.
Stevenson Henricus, Codices manuscripti Palatini Graeci Bibliothecae Vaticanae descripti, Romae, ex typographo Vaticano, MDCCCLXXXV.
Sylburg Friedrich, Catalogus codicum graecorum mss. olim in Bibliotheca Palatina, nunc Vaticana asservatorum, et Henrici Altingii Theologi perquam celeberrimi Historia ecclesiastica palatina ejusque documentis, quibus addita sunt alia antehac non edita virorum illustrium opuscula et epistolae, quae ad illustrandam historiam ecclesiasticam pariter ac profanam faciunt, Francofurti ad Moenum: apud J.M. à Sande, MDCCII.
Thomas Louis, Les Collections anonymes de Scolies grecques aux Evangiles, Première partie, Rome: kopia rękopiśmienna, 1912.
Voicu Sever J., D’Alisera Serenella, I.MA.G.E.S. Index in manuscriptorum graecorum edita specimina, Roma: Borla, 1981.
Volgers Annelie, Zamagni Claudio (éd.), Erotapokriseis. Early Christian Quaestions-and-Answer Literature in Context. Proceedings of the Utrecht Colloquium, 13-14 October 2003 (Contributions to Biblical Exegesis and Theology, 37), Louvain-Paris-Dudley: Peeters, 2004.
Von Soden Hermann Freiherr, Die Schriften des Neuen Testaments in ihrer ältesten erreichbaren Textgestalt. 1. Teil: Untersuchungen, 1. Abteilung: Die Textezeugen, 2. unveränderte Auflage, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht, 1911.
Waltonius Brian, Biblia Sacra polyglotta, complectentia textus originales, Hebraicum, cum Pentateucho Samaritano, Chaldaicum, Graecum. Versionumque antiquarum, Samaritanae, Graecae LXXII Interp., Chaldaicae, Syriacae, Arabicae, Aethiophicae, Persicae, Vulg. Lat. Quicquid comparari poterat, volumen 6, Londini: Imprimebat Thomas Roycroft, MDCLVII.
Whealey Alice, Quaestiones ad Marinum: Eusebius or Acacius of Caesarea?, „Revue Bénédictine” 123 (2013), 193-213.
Zacagnius Laurentius Alexander, Collectanea monumentorum veterum ecclesiae graecae ac latinae Quae hactenus in Vaticana Bibliotheca delituerunt. Tomus primus, Romae: Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, MDCXCVIII.
Zamagni Claudio, Eusèbe de Cesarée, Questions évangéliques, introduction, text critique, traducion et notes (Sources chrétiennes, 523), Paris 2008.
Zamagni Claudio, L’extrait des Questions et réponses sur les Evangiles d’Eusèbe de Césarée: un commentaire (Bibliothèque de l’École des Hautes Études, Sciences Religieuses, 171), Turnhout: Brepols, 2016.
Zamagni Claudio, New Perspectives on Eusebius’ Quaestions and Answers on the Gospels: The Manuscripts, w: Aaron Johnson, Jeremy Schott, eds, Eusebius of Caesarea: Traditions and Innovations (Hellenic Studies Series, 60), Washington, D.C.: Center for Hellenic Studies, 2013, 239-261.
Zoepfl Friedrich, Der Kommentar des Pseudo-Eustathius zum Hexaëmeron, Münster: Ashendorff, 1927.
Zotenberg Hermann, Manuscrits orientaux. Catalogue des manuscrits éthiopiens (gheez et amharique) de la Bibliothèque nationale, Paris: Imprimerie nationale, 1877.
